ਰਾਤ ਦੇ 3 ਵਜੇ ਅਚਾਨਕ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਨੀਂਦ? ਇਹ ਮਾਮੂਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਜਾਣੋ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ:ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਦੇ 3 ਵਜੇ ਅਚਾਨਕ ਤੁਹਾਡੀ ਨੀਂਦ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ (Science) ਛਿਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਡਾ. ਆਮਿਰ ਖਾਨ (NHS ਜਨਰਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ) ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਤ ਨੂੰ 3-4 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਨੀਂਦ ਟੁੱਟਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕੈਮੀਕਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।

ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਹਾਰਮੋਨ ਦਾ ਖੇਡ

ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਘੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਕੇਡੀਅਨ ਰਿਦਮ (Circadian Rhythm) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘੜੀ ਸਾਡੇ ਸੌਣ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਕੋਰਟੀਸੋਲ (Cortisol) ਹਾਰਮੋਨ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਹਾਰਮੋਨ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਵੇਰ ਦਾ ਸਮਾਂ: ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਦਾ ਪੱਧਰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ (Alert) ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ: ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡਿੱਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਆਰਾਮ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਆਵੇ।

ਰਾਤ ਦੇ 3 ਵਜੇ ਦਾ ਸੱਚ

ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਦਾ ਪੱਧਰ ਸਵੇਰੇ 3 ਤੋਂ 4 ਵਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਦਿਨ ਭਰ ਤਣਾਅ (Stress) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਦਾ ਪੱਧਰ ਓਨਾ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 3 ਵਜੇ ਸਰੀਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ 'ਅਲਰਟ ਮੋਡ' 'ਤੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨੀਂਦ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਫਾਈਟ ਜਾਂ ਫਲਾਈਟ ਮੋਡ

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਨਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Nervous System) 'ਫਾਈਟ ਜਾਂ ਫਲਾਈਟ' ਮੋਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਸਮਾਰਟਫੋਨ, ਲੈਪਟਾਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਕੈਫੀਨ (ਚਾਹ-ਕੌਫੀ) ਦਾ ਸੇਵਨ ਵੀ ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।