ਨਿੰਦਾ

ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਪੱਖ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਸੌਖਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਨਿੰਦਾ, ਚੁਗਲੀ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਲਈ ਉਦਾਰ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ‘ਮਹਾਂਰਸ’ ਕਿਹਾ—ਅਜਿਹਾ ਰਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪਲ ਭਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿੰਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨਾਲੋਂ ਨਿੰਦਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਲੱਭਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਦੀ ਆਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੁਕਸ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਣ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੰਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਦ ਨਿੰਦਕ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਿਮਰ ਸੁਝਾਅ ਰਚਨਾਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨ, ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਜਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਬਦਨੀਅਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਕਹੀ ਗਈ ਗੱਲ ਨਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੱਲ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਿੰਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਨਿੰਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿੰਦਕ ਵਿਅਕਤੀ ਖੁਦ ਵੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਲਗਾਤਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਹੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।

-ਮੁਕੇਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ।