42 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ 'ਚ ਕੁਮਾਰ ਸਾਨੂ ਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਗੀਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ‘ਰਿਆਜ਼’, ਇਸ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜੋੜੀ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਗੁਰੂ ਮੰਤਰ

ਦੀਪੇਸ਼ ਪਾਂਡੇ, ਮੁੰਬਈ: ਆਪਣੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੀਤ ਗਾ ਚੁੱਕੇ ਗਾਇਕ ਕੁਮਾਰ ਸਾਨੂ (Kumar Sanu) ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੰਗਿੰਗ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ‘ਸਾਰੇਗਾਮਾਪਾ: ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕਾ ਸੰਗੀਤਸਥਾਨ’ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਏਆਈ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹੋ?

ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ—ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਟਰੈਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਹੀ ਗਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਡਰ ਤੋਂ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੱਸਣਗੇ। ਅੱਜ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੀਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਟਰੈਕ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬੇਫ਼ਿਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਤੁਸੀਂ ਕਲਿਆਣਜੀ-ਆਨੰਦਜੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਗੁਰੂ ਮੰਤਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ?

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਸਮਝਾਈ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਹਿਰ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੂੰਹ ਦੇ ਭਾਰ ਡਿੱਗ ਪਵੋਗੇ ਜਾਂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਓਗੇ। ਇੰਨੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਜਾਓ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਵੀ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਨਾ ਹਟਾ ਸਕੇ।

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਗਾਇਕ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਏਆਈ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਚੀਜ਼ ਹੈ।

ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਰਟੀਫ਼ਿਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ?

ਸੋਚੋ, ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਗੀਤ ਲਿਖਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਗਵਾਉਣਾ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ! ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੀਤਕਾਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਗੀਤ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਧੁਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਗੀਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਬਣੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਏਆਈ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ’ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਗੀਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਪਿਆ?

ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਰਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੀਤ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਿਆਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸੇ ਮੁਤਾਬਕ ਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਗੀਤ ਲਈ 13-14 ਘੰਟੇ ਰਿਆਜ਼ ਕਰਨ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੇ ਰਿਆਜ਼ ਦੇ ਗਾਏ ਹਨ।

ਤੁਹਾਡੀ ਧੀ ਸ਼ੈਨਨ ਨੇ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਰਾਏ ਹੈ?

ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹਾਲੇ ਦੋ-ਚਾਰ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਜੋ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਮ ’ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਗਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਗਾਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਵਧੇਗਾ।

ਉਹ ਹਿਮੇਸ਼ ਰੇਸ਼ਮੀਆ, ਸ਼ੱਬੀਰ ਸਮੇਤ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗੀਤਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਗੀਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ?

ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਸਾਡੇ ਮਾਪਦੰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਲ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਰਨਾ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਪੱਧਰ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸੀਜ਼ਨ ਆਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਸ ਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ, ਸੈੱਟ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸ਼ੋਅ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ।